(Μια πένα ξεχωριστή που βοηθά τον Αναγνώστη ΝΑ ΑΝΤΙΛΗΦΘΕΙ και να κρίνει σωστά τα αναπτυσσόμενα θέματα.
Μια πένα..ΠΟΥ "ΣΕ ΞΥΠΝΑΕΙ"!!
Μ.Χ.Β)
Η Νέα Γιάλτα της Αλάσκας: Όταν οι Αυτοκρατορίες Ξανασχεδιάζουν τον Χάρτη
Υπάρχει κάτι βαθιά ανησυχητικό στον τρόπο που επιστρέφει η ιστορία. Όχι ως φάρσα, όπως έλεγε ο Μαρξ, αλλά ως υπενθύμιση ότι οι λαοί που ξεχνούν πώς λειτουργεί η ισχύς, καταδικάζονται να την ξαναμάθουν με τον δύσκολο τρόπο. Και σήμερα, καθώς συζητείται ολοένα και πιο ανοιχτά το ενδεχόμενο μιας μεγάλης συμφωνίας μεταξύ Ουάσιγκτον και Μόσχας, ίσως και με τη σιωπηλή παρουσία του Πεκίνου στο βάθος, η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε μια πραγματικότητα που πίστευε ότι είχε αφήσει πίσω της: τη ρευστή, ωμή, ανηλεή λογική των σφαιρών επιρροής.
Όταν λέμε «Νέα Γιάλτα στην Αλάσκα», δεν μιλάμε απλώς για μια διπλωματική συνάντηση. Μιλάμε για κάτι πολύ πιο σοβαρό: τη δυνητική αναγνώριση μιας νέας παγκόσμιας κατανομής ισχύος. Η ίδια η επιλογή της Αλάσκας ως συμβολικού τόπου δεν είναι τυχαία. Είναι το γεωγραφικό σημείο όπου οι δύο πυρηνικές υπερδυνάμεις του 20ού αιώνα αγγίζουν η μία την άλλη, ένα τοπίο που μυρίζει ακόμα Ψυχρό Πόλεμο, και ταυτόχρονα ένας χώρος εκτός Ευρώπης, αλλά για την Ευρώπη. Αυτή η λεπτομέρεια έχει σημασία. Όπως ακριβώς το 1945 η τύχη της Πολωνίας αποφασίστηκε σε μια κριμαϊκή πόλη χωρίς να ερωτηθεί κανένας Πολωνός, έτσι και σήμερα η μοίρα της Ουκρανίας και ίσως ολόκληρης της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφαλείας, μπορεί να κριθεί σε ένα τραπέζι όπου οι Ευρωπαίοι θα είναι, στην καλύτερη περίπτωση, παρατηρητές.
-Τι θα σήμαινε στην πράξη μια τέτοια συμφωνία?
Το πρώτο και πιο άμεσο στοιχείο θα ήταν η σιωπηρή ή και η επίσημη αποδοχή μιας ρωσικής ζώνης ασφαλείας. Αυτό μεταφράζεται απλά: η Ουκρανία δεν θα ενταχθεί ποτέ στο ΝΑΤΟ, η Λευκορωσία αναγνωρίζεται de facto ως ρωσικό προτεκτοράτο, και οι δυτικές δομές παύουν να επεκτείνονται ανατολικά. Είναι η λογική του Συνεδρίου της Βιέννης του 1815 ντυμένη με σύγχρονη γλώσσα, η ιδέα ότι η σταθερότητα προκύπτει όχι από αρχές, αλλά από την ισορροπία μεταξύ αυτοκρατοριών που σέβονται τις γραμμές η μία της άλλης.
Παράλληλα, θα δούμε αυτό που ήδη διαμορφώνεται στρατηγικά εδώ και χρόνια: οι Ηνωμένες Πολιτείες στρέφονται οριστικά προς τον Ειρηνικό. Η αμερικανική ελίτ έχει ήδη καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η μακροπρόθεσμη απειλή δεν λέγεται Ρωσία, λέγεται Κίνα. Μια συμφωνία στην Αλάσκα θα ήταν ουσιαστικά το πιστοποιητικό αυτής της μετατόπισης: αμερικανική αποδέσμευση από την Ευρώπη, μεταφορά πόρων και προσοχής στον Ινδο-Ειρηνικό, ενίσχυση του τόξου Ιαπωνία–Αυστραλία–Ινδία–Ταϊβάν. Σε ιστορικούς όρους, μιλάμε για το τέλος του Ατλαντικού κόσμου που γεννήθηκε το 1945 και τη γέννηση ενός Ειρηνικού κόσμου με εντελώς διαφορετικές προτεραιότητες.
-Το ερώτημα που κανείς δεν θέλει να ρωτήσει: Θα κρατήσει;...
Εδώ η ιστορία είναι αμείλικτη. Το Συνέδριο της Βιέννης κράτησε γύρω στα 40 χρόνια. Η Γιάλτα κράτησε 45. Η συμφωνία Μολότοφ–Ρίμπεντροπ κράτησε μόλις δύο. Ο λόγος είναι πάντα ο ίδιος: οι σφαίρες επιρροής μπορούν να σταθεροποιήσουν προσωρινά τον ανταγωνισμό ισχύος, αλλά δεν τον λύνουν. Απλώς τον παγώνουν, και κάποια στιγμή ο πάγος σπάει.
Αυτό σημαίνει ότι ακόμα κι αν υπάρξει συμφωνία, δεν πρέπει να την δούμε ως τέλος της ιστορίας — αλλά ως αρχή ενός νέου κύκλου ανταγωνισμού, με νέους όρους και νέα μέτωπα.
-Η Ευρώπη κοιτάει στον καθρέφτη...
Η μεγαλύτερη ψυχολογική αλλαγή για την Ευρώπη δεν θα είναι στρατιωτική ή οικονομική. Θα είναι υπαρξιακή. Θα είναι η κατάρρευση της σιωπηρής βεβαιότητας που λειτουργεί από το 1949: ότι, ό,τι κι αν συμβεί, οι Αμερικανοί θα έρθουν. Όταν αυτή η βεβαιότητα φύγει, οι αντιδράσεις θα είναι άνισες αλλά προβλέψιμες.
Στην Ανατολική Ευρώπη, η Πολωνία, οι Βαλτικές χώρες, η Ρουμανία, η Φινλανδία θα μπουν σε ένα είδος στρατηγικού πανικού. Μαζικοί εξοπλισμοί, αναζήτηση εγγυήσεων από οπουδήποτε, και το πιο ανησυχητικό θα είναι οι σοβαρές συζητήσεις για ανεξάρτητη πυρηνική δυνατότητα. Η Πολωνία ήδη κάνει βήματα που πριν δέκα χρόνια θα φάνταζαν αδιανόητα. Η Γαλλία θα προσπαθήσει να αναλάβει τον ρόλο του ευρωπαϊκού εγγυητής, μιας και έχει την πυρηνική ομπρέλα, την παράδοση και τη βούληση, αλλά θα συναντήσει αντίσταση, μιας και η Γερμανία διαθέτει το οικονομικό βάρος, η Πολωνία την αναδυόμενη στρατιωτική ισχύ, η Βρετανία τη δική της πυρηνική δυνατότητα και τη μετα-Brexit ευελιξία της. Το αποτέλεσμα δεν θα είναι μια ενοποιημένη Ευρώπη, αλλά μια Ευρώπη όπου θα ξαναζωντανέψει ο εσωτερικός ανταγωνισμός ηγεσίας, κάτι που η Ένωση είχε καταφέρει να καταπιέσει για επτά δεκαετίες.
-Η Τουρκία: ο μεγάλος κερδισμένος που λίγοι βλέπουν, δυστυχώς...
Ένα από τα πιο υποτιμημένα στοιχεία αυτού του σεναρίου είναι ο ρόλος της Τουρκίας. Σε κάθε ιστορική περίοδο όπου η Δύση υποχωρεί, η Ρωσία πιέζει, και η Μέση Ανατολή φλέγεται, η Τουρκία ανεβαίνει. Δεν είναι σύμπτωση, είναι γεωγραφία και γεωπολιτική.
Η Τουρκία μπορεί να παίξει ταυτόχρονα τέσσερις ρόλους: μεσολαβητή μεταξύ Δύσης και Ρωσίας, αυτόνομη περιφερειακή δύναμη στη Μέση Ανατολή και τον Καύκασο, εκκρεμές μεταξύ ΝΑΤΟ, Μόσχας και Πεκίνου, και κόμβο ενεργειακών και εμπορικών ροών. Είναι ακριβώς η στρατηγική που η Οθωμανική Αυτοκρατορία ακολούθησε για αιώνες με αξιοσημείωτη επιτυχία. Για την Ελλάδα, αυτό είναι ίσως το πιο σημαντικό στοιχείο όλης της ανάλυσης, γιατί μια αναβαθμισμένη Τουρκία σε ένα κόσμο όπου οι αμερικανικές εγγυήσεις εξασθενούν, αλλάζει δραματικά την περιφερειακή ισορροπία στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.
-Οι ενδιάμεσες ζώνες: εκεί που γεννιούνται οι πόλεμοι...
Η ιστορία της Ευρώπης διδάσκει ένα μάθημα που πληρώνεται πάντα με αίμα: οι πιο επικίνδυνες περιοχές δεν είναι τα κέντρα των αυτοκρατοριών, αλλά οι ενδιάμεσοι χώροι. Η Ουκρανία, τα Βαλκάνια, ο Καύκασος, η ευρύτερη περιοχή της Μαύρης Θάλασσας. Αυτές οι ζώνες σπάνια σταθεροποιούνται πλήρως σε περιόδους μετάβασης ισχύος, και κάθε «παγωμένη σύγκρουση» έχει μέσα της τους σπόρους μιας μελλοντικής έκρηξης.
Μια Νέα Γιάλτα δεν θα ειρηνεύσει αυτές τις περιοχές. Θα τις παγώσει προσωρινά, ενώ από κάτω θα συνεχίζονται οι μετατοπίσεις πληθυσμών, οι ενεργειακοί ανταγωνισμοί, οι τοπικοί ανταγωνισμοί. Η Ελλάδα, ως χώρα στο νότιο άκρο μιας τέτοιας ζώνης, θα πρέπει να σκεφτεί πολύ προσεκτικά πού τοποθετείται.
-Το βαθύτερο νόημα: το τέλος μιας εποχής...
Αυτό που πραγματικά διακυβεύεται δεν είναι η Ουκρανία ή το ΝΑΤΟ. Είναι το τέλος της μεταψυχροπολεμικής εποχής που ξεκίνησε το 1991, με την εποχή της μονοπολικής αμερικανικής ηγεμονίας, του φιλελεύθερου διεθνισμού, της ιδέας ότι η ιστορία κινείται προς μια κατεύθυνση. Δεν επιστρέφουμε στον Ψυχρό Πόλεμο. Επιστρέφουμε σε κάτι παλαιότερο και πιο γνώριμο για όποιον γνωρίζει ευρωπαϊκή ιστορία: στον κόσμο των μεγάλων δυνάμεων του 19ου αιώνα.
Πολυπολικότητα. Συναλλακτικές, ευμετάβλητες συμμαχίες. Σφαίρες επιρροής που αναγνωρίζονται και παραβιάζονται. Γεωοικονομικός ανταγωνισμός όπου το εμπόριο γίνεται όπλο. Στρατιωτική ισχύς ως κύριο κριτήριο διεθνούς κύρους και αξιοπιστίας. Είναι ο κόσμος του Μέττερνιχ και του Μπίσμαρκ, όχι του Κίσινγκερ — και σίγουρα όχι του Φουκουγιάμα.
-Και τώρα... πρόβλεψη!
Αν τελικά έχει υπάρξει μια τέτοια συμφωνία, η Ευρώπη θα βρεθεί μέσα στα επόμενα 10 με 20 χρόνια μπροστά σε ένα δίλημμα από το οποίο δεν θα μπορεί να ξεφύγει: ή θα ενοποιηθεί στρατηγικά με κοινή άμυνα, κοινή εξωτερική πολιτική, και τη βούληση να δράσει ως αυτόνομος γεωπολιτικός παίκτης ή θα επιστρέψει σταδιακά στους εθνικούς ανταγωνισμούς που η ίδια θεωρούσε ότι είχε υπερβεί.
Δεν υπάρχει τρίτος δρόμος. Η ιστορία δείχνει με ενοχλητική συνέπεια ότι καμία γεωπολιτική γκρίζα ζώνη δεν παραμένει ουδέτερη για πολύ. Ή γίνεσαι υποκείμενο της ιστορίας, ή γίνεσαι αντικείμενό της. Και η Ευρώπη, μαζί της και η Ελλάδα, έχει ίσως μια τελευταία ευκαιρία να επιλέξει.
Το τραπέζι στην Αλάσκα, αν στήθηκε τελικά, δεν θα μείνει ως απλώς ένα διπλωματικό γεγονός. Θα χαρακτηριστεί το επίσημο τέλος μιας ψευδαίσθησης που κράτησε τριάντα χρόνια και η αρχή ενός κόσμου για τον οποίο πολύ λίγοι είμαστε προετοιμασμένοι.
