ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ
ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ
ΤΟΜΕΑΣ ΑΘΛΗΤΙΑΤΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ:
«ΥΠΝΟΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΗΛΙΚΙΑ»
Ονοματεπώνυμο : Μαρία Βουγιουκλή
Επιβλέπoυσα: Βασιλική Μάλλιου, Ε.Ε.Π. ΙΟΥΝΙΟΣ 2019 i © Copyright Βουγιουκλή Μαρία Σχολή Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εθνικής Αντιστάσεως 41, 172 37, Δάφνη, Αθήνα
....
2.2. Επίδραση των ψηφιακών μέσων στον ύπνο
(17-23)
Πλέον ζούμε στην ψηφιακή εποχή. Τα παιδιά και οι έφηβοι ασχολούνται καθημερινά, ακόμα και τη νύχτα, με κάθε είδους κονσόλες και οθόνες. Δεδομένου του ότι ειδικά η εφηβεία είναι μια κρίσιμη αναπτυξιακή περίοδος με μακροχρόνιες συνέπειες για την υγεία και την ευημερία του ατόμου, γίνεται φανερό πως δυσάρεστες συνέπειες της χρήσης ηλεκτρονικών συσκευών θα προκαλέσουν αρνητικά αποτελέσματα στη μέλλουσα πορεία ενός εφήβου. Παρατηρείται, λοιπόν, πως αν και ο ύπνος αποτελεί ένα βασικό στοιχείο στην ανάπτυξη των εφήβων, εκείνοι δαπανούν αυξανόμενο χρόνο ενεργοί στο διαδίκτυο, το οποίο με τη σειρά του εγκυμονεί κινδύνους για την υγεία τους, σχετιζόμενους με την υπερβολική χρήση ηλεκτρονικών μέσων (Η/Υ, κονσόλες, κινητά).
Οι κίνδυνοι αυτοί σχετίζονται αρνητικά με τη λειτουργικότητα κατά τη διάρκεια της ημέρας και τους παράγοντες του ύπνου. Ως εκ τούτου, ο εφηβικός ύπνος γίνεται ακανόνιστος, συντομότερος και αναβαλλόμενος (ως προς τα ωράρια), επηρεάζοντας πολλαπλούς τομείς της καθημερινότητας τους. Κρίσιμοι, όμως, είναι και οι λόγοι περί των οποίων παιδιά και έφηβοι μειώνουν την ποσότητα του ύπνου τους, καθώς μπορούν να οδηγήσουν σε έρευνες και συστάσεις σχετικά με τον τρόπο αποφυγής της ασυμμετρίας και της απώλειας ύπνου.
Εν συνεχεία, αυτά είναι τα θέματα που θα επιχειρήσουμε να διαφωτίσουμε στην ενότητα αυτή. Εν αρχή, ύστερα από ποσοστιαία μελέτη φαίνεται πως το 76% των εφήβων χρησιμοποιεί τουλάχιστον ένα μέσο κοινωνικής δικτύωσης (Council on communication and media, 2016), ενώ ένα ακόμα μεγάλο ποσοστό της τάξης του 70% φαίνεται να διατηρεί έναν λογαριασμό στα μέσα αυτά σε διάφορους ιστότοπους, όπως facebook, twitter, instagram (Council on communication and media, 2016). Σημαντικό, όμως, είναι και το ποσοστό παρουσίας των βίντεο-παιχνιδιών, αφού 4 στα 5 νοικοκυριά έχουν στην κατοχή τους μια τέτοια συσκευή (Entertainment Software Association, 2015).
Έτσι, εξάγεται το συμπέρασμα, πως η τεχνολογία και το διαδίκτυο καταλαμβάνουν ένα μεγάλο μέρος της καθημερινότητας των εφήβων, το οποίο δεν δύναται να θεωρηθεί ασήμαντο. Βέβαια, προτού απαριθμήσουμε τους κινδύνους και τις συνέπειες όλων αυτών, οφείλουμε να αναφέρουμε και κάποια από τα οφέλη.
Κάποια από αυτά, λοιπόν, είναι η διευκόλυνση της επικοινωνίας με συνομήλικους, φίλους και μέλη της οικογενείας, καθώς και η αστείρευτη πληροφόρηση ως προς την υγεία, την άσκηση, το σχολείο και τη διατροφή (Council on communication and media, 2016). 2.2.1.
Ψηφιακά μέσα και παχυσαρκία
Πλέον, είναι γνωστό ότι τα ανερχόμενα ποσοστά παχυσαρκίας σχετίζονται και με τη χρήση ηλεκτρονικών συσκευών και κυρίως της τηλεόρασης. Η τηλεόραση αποτελεί ένα παραδοσιακό μέσο, με το οποίο τα παιδιά έρχονται σε επαφή από πολύ πρώιμη ηλικία. Φτάνοντας στην εφηβεία, οι μελέτες κάνουν λόγο για 5 φορές μεγαλύτερες πιθανότητες παχυσαρκίας, για εφήβους που έβλεπαν >5 ώρες τηλεόραση την ημέρα, εν συγκρίσει με αυτούς που έβλεπαν 0-2 (Chassiakos et al, 2016).
Συνεπώς γεννάται ένας σημαντικός παράγοντας εμφάνισης της παχυσαρκίας σχετίζεται με την αυξημένη θερμιδική πρόσληψη μέσω σνακ, την ώρα παρακολούθησης ενός τηλεοπτικού προγράμματος (Chassiakos et al, 2016). Στα ίδια αποτελέσματα οδηγεί και η παρουσία τηλεόρασης στο δωμάτιο των εφήβων (Chassiakos et al, 2016). 2.2.2.
Επιρροή των μέσων στις συναισθηματικές λειτουργίες
Συναισθήματα που διεγείρονται μέσω της ενασχόλησης με ηλεκτρονικές συσκευές και μέσα κοινωνικής δικτύωσης, είναι μεταξύ άλλων ο φόβος, το άγχος και η κατάθλιψη. Αρχικά, τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης (τηλεόραση, ταινίες) έχουν μεγάλο αντίκτυπο στους έντονους φόβους των παιδιών, οι οποίοι με τη σειρά τους δύνανται να οδηγήσουν σε αγωνίες και σχετικές διαταραχές ύπνου, που είναι δύσκολο να αποκατασταθούν. Φόβος και άγχος παραγόμενα από το περιεχόμενο των παραδοσιακών μέσων, ιδίως των κινηματογραφικών ταινιών, των δραμάτων και των νέων ενημέρωσης προκαλούν διαταραχές στον ύπνο (Hoge et al., 2017).
Τα έντονα συμπτώματα τους μοιάζουν με τραύματα και είναι κοινά σε παιδία και εφήβους (Hoge et al., 2017). Μάλιστα, οι συνέπειες της έκθεσης σε υλικό τρομακτικό για ένα παιδί συγκεκριμένου αναπτυξιακού σταδίου μπορεί να είναι δραματικές. Συχνά είναι δύσκολο να ηρεμήσεις ένα παιδί που φοβήθηκε έντονα από ένα πρόγραμμα ή ταινία, ενώ η επακόλουθη απώλεια ύπνου και τα αυξημένα επίπεδα περιττού άγχους μπορούν να προκαλέσουν σωματικά, γνωστικά και συναισθηματικά προβλήματα (Hoge et al, 2017).
Έτσι, δικαιολογούνται και οι προσπάθειες για την προστασία των παιδιών από ακατάλληλο περιεχόμενο του διαδικτύου, των κοινωνικών μέσων και των φορητών συσκευών (Hoge et al., 2017). Επιπλέον έρευνα για τα παραδοσιακά μέσα έδειξε, ότι η προβολή ελκυστικών ανθρώπων με εξιδανικευμένο τρόπο ζωής σε εφήβους προκαλεί κοινωνική σύγκριση και συμβάλλει στο αίσθημα δυσαρέσκειας με τον εαυτό τους (Hoge et al., 2017).
Τη θέση αυτή ενθαρρύνει έρευνα σε εφήβους, ύστερα από συμπλήρωση ερωτηματολογίων σε δύο χρονικά σημεία, σχετικά με τη χρήση κοινωνικών δικτύων και την κοινωνική σύγκριση.
Τα αποτελέσματα έδειξαν πως η κοινωνική σύγκριση με βάση την τεχνολογία και η αναζήτηση ανατροφοδότησης συνδέθηκαν εξίσου με συμπτώματα κατάθλιψης (Nesi & Prinstein, 2015). Συμπληρωματικά, η έρευνα υποστηρίζει, πως άτομα με υπερβολική διαδικτυακή χρήση ή εθισμό, το χρησιμοποιούν για να αποφύγουν αρνητικά συναισθήματα όπως το άγχος και η κατάθλιψη (Hoge et al., 2017). Ωστόσο, παρά την απουσία μελετών που να παρουσιάζουν τις αιτιώδεις σχέσεις, η προβληματική χρήση διαδικτύου συνδέεται με πληθώρα δυσκολιών συναισθηματικής ρύθμισης (Hoge et al., 2017), ενώ τα συμπτώματα κατάθλιψης προβλέπουν αύξηση της χρήσης του διαδικτύου με απώτερο σκοπό τη ρύθμιση της διάθεσης, κάτι το οποίο φαίνεται να λειτουργεί διαφορετικά, αφού δεν βοηθά στην συναισθηματική δυσφορία (Hoge etal., 2017).
Τέλος, αξίζει να γίνει μια αναφορά και στη διαταραχή κοινωνικού άγχους, μια ασθένεια που χαρακτηρίζεται από αμηχανία και φόβο, όταν ο έφηβος πρόκειται να αναπτύξει διάλογο πρόσωπο με πρόσωπο. Οι ερευνητές έχουν τεκμηριώσει, ότι τα γραπτά μηνύματα προτιμώνται από μερικά άτομα λόγω αυτής της αμηχανίας (Hoge et al., 2017), κάτι το οποίο επηρεάζει ευάλωτα άτομα κάνοντας τα να υποκαθιστούν τη διαπροσωπική επαφή με τα ψηφιακά μέσα (Hoge et al., 2017). 2.2.3.
Ψηφιακά μέσα και ύπνος
Τα ψηφιακά μέσα ασκούν αρνητική επιρροή τόσο στην ποσότητα όσο και στην ποιότητα του ύπνου (Chassiakos et al, 2016). Κάτι τέτοιο, βέβαια, επηρεάζει όλο το φάσμα αναπτυξιακών ηλικιών, καθώς αρνητικές επιπτώσεις σημειώνονται τόσο σε παιδιά (Chassiakos et al, 2016), εφήβους (Chassiakos et al, 2016), ακόμα όμως και σε νεογέννητα βρέφη (Chassiakos et al, 2016). Ενδεικτικά, ως προς την εφηβεία, oι έρευνες δείχνουν ότι άτομα με πολύωρη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης (Chassiakos et al, 2016), ή εκείνοι που κοιμούνται υπό την παρουσία κινητών συσκευών στο δωμάτιο τους (Chassiakos et al, 2016), διέτρεχαν μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης διαταραχών στον ύπνο.
Έτσι, οι έρευνες ομόφωνα αντανακλούν πολλαπλούς μηχανισμούς, μέσω τον οποίων η χρήση των ψηφιακών μέσων πριν τον ύπνο επηρεάζει όχι μόνο τη συνεχόμενη ροή του, αλλά και τη λειτουργία του οργανισμού την επόμενη ημέρα. Εμβαθύνοντας, πλειοψηφία ερευνών βρίσκει μια αντίστροφη σχέση μεταξύ ψηφιακών μέσων και υγείας του ύπνου, πρωταρχικά μέσω αργότερων ωρών κατάκλισης και μειωμένης συνολικής διάρκειας ύπνου. Οι μηχανισμοί αυτών των συσχετίσεων περιλαμβάνουν:
1) την αντικατάσταση ωρών (ώρες μπροστά στην οθόνη αντικαθιστούν την ώρα του ύπνου και άλλων δραστηριοτήτων),
2) ψυχολογική εξάρτηση βασιζόμενη στα περιεχόμενα των μέσων και
3) την επίδραση του φωτός των συσκευών στον κιρκάδιο μηχανισμό, τη φυσιολογία του ύπνου και τις ώρες εγρήγορσης (LeBourgeois et al, 2017).
Έλλειψη ύπνου σε συνδυασμό με φτωχή ποιότητα δείχνουν να συνδέονται με κούραση το πρωί της επόμενης ημέρας, γεγονός που με τη σειρά του προκαλεί αρνητικά αποτελέσματα, συμπεριλαμβανομένης της μειωμένης επίδοσης στο σχολείο και της εμφάνισης ψυχολογικών προβλημάτων (LeBourgeois et al, 2017).
Ωστόσο, αν και έχει βρεθεί συσχέτιση μεταξύ τους, η επίδραση των μέσων αυτών στην κούραση δείχνει να εξαρτάται και από την ηλικία, καθώς εν αντιθέσει με τους ενήλικες, στην αναπτυξιακή ηλικία οι ώρες κατάκλισης αποφασίζονται είτε από τους γονείς είτε από τις ώρες έναρξης του σχολείου ή άλλων δραστηριοτήτων (LeBourgeois et al, 2017).
Μάλιστα, η έρευνα σε παιδιά υποστηρίζει, πως ο ύπνος δίπλα σε οτιδήποτε ορίζεται ως “μικρή οθόνη” συνδεόταν με αυξημένη κούραση (LeBourgeois et al, 2017). Πλήθος ερευνών κάνει λόγο για τις συνολικές επιπτώσεις των μέσων στη διαδικασία του ύπνου, μερικές εκ των οποίων είναι αξιοσημείωτες.
Αναλυτικότερα, ο Bruni και οι συνεργάτες του μελέτησαν την επιρροή της χρήσης της τεχνολογίας στην ποιότητα του ύπνου στην προ-εφηβική και την εφηβική ηλικία. Τα αποτελέσματα επιβεβαίωσαν πως κακή ποιότητα ύπνου συνδεόταν με υψηλότερα ποσοστά χρήσης κινητών και συσκευών στο δωμάτιο τους, ενώ σε προ-εφήβους με περισσότερο χρόνο στο διαδίκτυο και αργότερες ώρες κλεισίματος των συσκευών.
Έτσι, κατέληξαν στο συμπέρασμα πως η ενασχόληση με ψηφιακές συσκευές μετά τις εννέα το βράδυ, το αργότερο κλείσιμό τους και ο αριθμός των ηλεκτρονικών συσκευών στο χώρο που κοιμούνται, έχουν διαφορετικές αλλά αρνητικές επιρροές στην ποιότητα του ύπνου στις ηλικίες αυτές.
Σημαντικό ήταν, επίσης, το εύρημα που αφορούσε την επιρροή της χρήσης της οθόνης σε πρωινές ώρες, στον ύπνο.
Σύμφωνα με έρευνα, λοιπόν, η χρήση ηλεκτρονικών συσκευών το πρωί αλλά και πριν τον ύπνο, επηρεάζουν τόσο ένα όσο και το άλλο, τις μετρήσεις του ύπνου με αυξημένο ρίσκο μειωμένης διάρκειας αλλά και ποιότητας (LeBourgeois et al, 2017).
Εξαιρετικής σημασίας δεδομένο δείχνει να είναι και η επίδραση του φωτός στην φυσιολογία του κιρκάδιου ρυθμού και της συνολικής υγείας του ύπνου. Ειδικότερα, παρόλο που το αντίκτυπο των συσκευών αυτών στον ύπνο ενδεχομένως να προκαλείται από το τη φύση του περιεχομένου του διαδικτύου, η οποία προκαλεί αφύπνιση σε παιδιά και εφήβους (LeBourgeois et al, 2017), το φως που εκπέμπεται δείχνει να είναι πρωτεύων παράγοντας εγρήγορσης και μειωμένης υπνηλίας κατά τις ώρες κατάκλισης.
Παραθέτοντας ως παράδειγμα έρευνες που διεξήχθησαν με πρωταγωνιστές νεαρούς ενήλικες, φαίνεται πως το διάβασμα υπό το φώς των συσκευών πριν την κατάκλιση, αυξάνει την έναρξη λανθάνουσας κατάστασης ύπνου και μειώνει τη διάρκεια του ύπνου REM (LeBourgeois et al, 2017). Δεδομένων των παραπάνω, γίνεται φανερή η σημασία του θέματος αυτού.
Βέβαια, στα παιδιά η επίδραση του φωτός είναι πιο σημαντική λόγω της ευαισθησίας τους, που οφείλεται σε οφθαλμολογικούς παράγοντες (μεγαλύτερη κόρη του ματιού και αυξημένος ρυθμός μετάδοσης φωτός από τους κρυστάλλινους φακούς) (LeBourgeois et al, 2017).
Τέλος, ρόλο στην όλη διαδικασία διαδραματίζει και η μελατονίνη, η οποία τυπικά εκκρίνεται πριν τον ύπνο και τον σηματοδοτεί, κάνοντας φανερή την αποδιοργάνωση που μπορεί να υποστεί ο οργανισμός, σε περίπτωση που κάτι αλλάξει στη διαδικασία αυτή (LeBourgeois et al, 2017).
Εν κατακλείδι, έγιναν εμφανείς οι επιβλαβείς επιδράσεις των συσκευών αυτών στον ύπνο και την κιρκάδια φυσιολογία. Αυτή, λοιπόν, η ενασχόληση έχει ως αποτέλεσμα τη στέρηση του ύπνου, αλλά και έντονο αντίκτυπο στην ψυχική, κοινωνική και σωματική υγεία των εφήβων.
Φως το βράδυ, πριν τον ύπνο, στους χώρους κατάκλισης θα πρέπει να τεθεί υπό έλεγχο, καθώς αυτός είναι ο πιο άμεσος τρόπος ελαχιστοποίησης των επιπτώσεων της εν λόγω έκθεσης και της μείωσης του κιρκάδιου ρυθμού.
Συγκεκριμένα, οποιοσδήποτε τύπος οθόνης που εκπέμπει “μπλε” φως, δεδομένου του ότι εμποδίζει την έκκριση μελατονίνης και καθυστερεί τον κιρκάδιο ρυθμό, οδηγεί σε έναν αποσυντονισμό του ρυθμού αυτού, ενώ μακροπρόθεσμα έχει ως αποτέλεσμα τη διακοπή της κιρκάδιας δομής. Η χρήση γυαλιών που μπλοκάρουν το μπλε φως μπορεί να είναι χρήσιμη στους εφήβους ως αντίμετρο των επιδράσεων στη μελατονίνη και το κιρκάδιο ρυθμό (Touitou et al., 2016).
Τέλος, ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης του ύπνου, βασισμένο σε μια λίστα ελέγχου κατά τη διάρκεια της ημέρας, σε εφήβους θα μπορούσε να βελτιώσει τη 22 συμπεριφορά και τις συνήθειες του (Touitou et al., 2016), πόσο μάλλον αν σε όλο αυτό υπάρχει και η συμβολή των γονέων στη ρύθμιση της σχέσης ύπνου και μέσων μαζικής ενημέρωσης (Touitou et al., 2016)..............
.......................
«ΥΠΝΟΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΗΛΙΚΙΑ»
Ονοματεπώνυμο : Μαρία Βουγιουκλή
