Τελευταία Νέα του Αρχιπελάγους: Ιανουάριος 2024 Καταγραφή της χειμερινής μεταναστευτικής πορείας των θαλάσσιων θηλαστικών στην περιοχή της θαλάσσιας τάφρου ανάμεσα στην Ικαρία, τη Χίο και τη Σάμο. Αν και είμαστε συνηθισμένοι στις δύσκολες συνθήκες στο ανοιχτό πέλαγος, όταν οι βοριάδες δυναμώνουν πρέπει να αφήνουμε τη φουρτουνιασμένη θάλασσα στους πραγματικούς κατοίκους της. Ας θυμηθούμε ότι και τα θαλάσσια θηλαστικά επηρεάζονται ιδιαίτερα από τις συνθήκες που επικρατούν στα επιφανειακά νερά - πρέπει να αναδύονται τακτικά για να αναπνεύσουν. Έχουν όμως εντυπωσιακές εξελικτικές προσαρμογές με βάση τη φυσιολογία αλλά και τη συμπεριφορά τους για να μπορούν να ζουν ακόμα και υπό τις ακραίες συνθήκες που επικρατούν στο ανοιχτό πέλαγος. Η τεχνητή νοημοσύνη και το λογισμικό αναγνώρισης ανθρώπινου προσώπου επιστρατεύονται για καλό σκοπό, για την ταυτοποίηση κάθε ζώου ξεχωριστά. «Η ανάπτυξη του αλγορίθμου ήταν αποτέλεσμα μιας εκτεταμένης συνεργασίας από 56 επιστήμονες και ερευνητικές ομάδες από όλο τον κόσμο, οι οποίες επεξεργάστηκαν περισσότερες από 80.000 εικόνες από 24 είδη κητωδών από όλες τις θάλασσες του πλανήτη», υπογραμμίζει στην «Κ» η Αναστασία Μήλιου, από το Ινστιτούτο Θαλάσσιας Προστασίας «Αρχιπέλαγος», που συμμετείχε από την Ελλάδα στο μεγάλο πρόγραμμα παρέχοντας χιλιάδες φωτογραφίες δελφινιών από το Αιγαίο. Φέτος το καλοκαίρι, έγινε η επιστημονική δημοσίευση της μεθόδου. Διαβάστε το Άρθρο στην Καθημερινή Φυσητήρες πάνω από τη θαλάσσια τάφρο ανάμεσα στην Ικαρία, τη Σάμο και τη Χίο Λίγο πριν ξεκινήσουν οι έντονοι βοριάδες, καταγράψαμε έναν γνώριμο θηλυκό φυσητήρα. Ανήκει σε μία ολιγομελή κοινωνική ομάδα που απαρτίζεται από θηλυκές και νεαρά τα οποία αυτές τις μέρες βρίσκονται στην περιοχή της θαλάσσιας τάφρου. Η προηγούμενη φορά που εντοπίσαμε τον συγκεκριμένο φυσητήρα στην περιοχή ήταν τον περασμένο Σεπτέμβρη, ενώ η παρουσία της καταγράφεται από τους ερευνητές του Αρχιπελάγους εδώ και αρκετά χρόνια. Χαρακτηριστικό της γνώρισμα είναι τα βαθιά και αλλεπάλληλα τραύματα στα πλευρά από προπέλα πλοίου, όμως αυτός ο φυσητήρας ήταν τυχερός και επέζησε. Οι προσκρούσεις με τα εμπορικά πλοία, ιδίως αυτά που αναπτύσουν μεγάλες ταχύτητες, π.χ. τύπου ρο-ρο (μεταφοράς αυτοκινήτων/ οχημάτων) ή πλοία μεταφοράς container, είναι ένας από τους βασικούς παράγοντες κινδύνου για τους φυσητήρες παγκοσμίως. Η συνεχής έρευνα στον πληθυσμό των φυσητήρων είναι πολύ σημαντική για να μπορέσουμε να συμβάλλουμε στην προστασία τους από τις ολοένα και αυξανόμενες ανθρωπογενείς απειλές. Έχουμε πολλά ακόμα να μάθουμε για αυτούς τους άγνωστους γίγαντες των θαλασσών μας, για τη μεταναστευτική τους πορεία, την περιοδικότητα των κυκλικών ταξιδιών τους στα νερά της Μεσογείου, τη συμπεριφορά τους, αλλά και για τον σόφό τρόπο με τον οποίο διαχειρίζονται την τροφή τους. Κάτι πραγματικά αξιοσημείωτο για τους φυσητήρες, στο οποίο μάλιστα βασίζεται η επιβίωση τους, είναι ότι διαχειρίζονται την τροφή τους. Είναι βέβαια τυχεροί καθώς δεν μοιράζονται τα αποθέματα της τροφής τους με τον άνθρωπο. Τρέφονται κυρίως με βαθύβια είδη καλαμαριών τα οποία ευτυχώς δεν θεωρούνται κατάλληλα για ανθρώπινη κατανάλωση. Ένας αρσενικός φυσητήρας χρειάζεται περίπου ένα τόνο τροφής ημερησίως. Καθώς όμως βρίσκονται συνεχώς σε μεταναστευτική κίνηση, ποτέ δεν εξαντλούν ένα συγκεκριμένο απόθεμα τροφής, δίνοντας του έτσι τη δυνατότητα να ανακάμπτει συνεχώς. Έχουμε λοιπόν να διδαχθούμε πολλά από αυτά τα μοναδικά ζώα τα οποία υπάρχουν εκατομμύρια χρόνια πριν από τον άνθρωπο. Αυτός ο γνώριμος θηλυκός φυσητήρας, αναγνωρίζεται από τα βαθιά και αλλεπάλληλα τραύματα στα πλευρά από προπέλα πλοίου. Ήταν τυχερός και επέζησε. Ζιφιοί Ένα ακόμα μοναδικό είδος θηλαστικού που καταγράφουμε αυτές τις μέρες στην περιοχή της θαλάσσιας τάφρου της Ικαρίας είναι ο Ζιφιός (Cuvier’s beaked whale). Είναι ένα από τα λιγότερο μελετημένα είδη κητωδών παγκοσμίως, αλλά και τα πιο δύσκολα να μελετηθούν δεδομένου ότι αποφεύγει την επαφή με σκάφη ή με τον άνθρωπο. Η έλλειψη γνώσεων για αυτά τα ιδιαίτερα θηλαστικά παγκοσμίως, οφείλεται και στο γεγονός ότι τα Ζιφιοειδή σε αναζήτηση της τροφής τους μπορούν να κάνουν βαθιές καταδύσεις – με την πιο βαθιά να έχει καταγραφεί σχεδόν στα 3000 μέτρα και με μεγαλύτερη διάρκεια τις 3 ώρες και 42 λεπτά. Στο Αιγαίο τους καταγράφουμε σε ολιγομελείς ομάδες σε περιοχές με βαθιά και ρηχτά νερά. Είναι πραγματικά αξιοσημείωτο μέσα από την έρευνα του Ινστιτούτου Αρχιπέλαγος, καταγράφουμε μόνιμους πληθυσμούς Ζιφιών στις ίδιες περιοχές τα τελευταία 23 χρόνια. Σταχτοδέλφινα Τα Σταχτοδέλφινα είναι το μεγαλύτερο είδος δελφινιού στα ελληνικά νερά. Είναι ένα σπάνιο και σχετικά άγνωστο είδος των θαλασσών μας, ενώ ο πληθυσμός τους στη Μεσόγειο δεν έχει ποτέ καταμετρηθεί. Μεταναστεύουν σε ολιγομελείς ομάδες πάνω από βαθιά θαλάσσια φαράγγια και τάφρους και μπορούν να καταδύονται σε βάθη που ξεπερνούν τα 300 μέτρα κρατώντας την αναπνοή τους για περισσότερο από 30 λεπτά. Χαρακτηριστικό αυτού του είδους είναι τα σημάδια στο δέρμα τους, ουλές που προκαλούνται από τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των ατόμων καθώς και από τα θηράματά τους. Επειδή το χρώμα τους δεν επανέρχεται στο αρχικό σκούρο γκρι που έχουν σε νεαρά ηλικία, η απόχρωση τους μαρτυρά, μεταξύ άλλων, την ηλικία τους. Στο Ινστιτούτο Θαλάσσιας Προστασίας «Αρχιπέλαγος» καταγράφουμε τη μετανάστευση Σταχτοδέλφινων στο ανατολικό Αιγαίο από το φθινόπωρο του 2000 και ποτέ δε σταματάει να μας εκπλήσσει το πόσα πολλά μαθαίνουμε για αυτό το ιδιαίτερο είδος σε κάθε καταγραφή. Οι μαθητές του Αγαθονησίου στον Aegean Explorer Οι τακτικές επισκέψεις στα σχολεία των νησιών, αποτελούν μία διαχρονική ηθική μας υποχρέωση που υλοποιούμε (προφανώς αφιλοκερδώς) εδώ και 25 χρόνια. Στο πλαίσιο της ερευνητικής μας δράσης στα βόρεια Δωδεκάνησα, η ρότα μας τις προηγούμενες μέρες ήταν προς το Αγαθονήσι όπου συναντηθήκαμε για άλλη μία φορά με τους 5 συνολικά μαθητές και τους εξαιρετικούς εκπαιδευτικούς του δημοτικού και γυμνασίου του νησιού. Είναι βέβαια ενδεικτικό της επί δεκαετίες συστηματικής υποβάθμισης των μικρών νησιών, ότι παρά τις γλαφυρές εξαγγελίες και τα ωραία πατριωτικά λόγια, το δημοτικό σχολείο του Αγαθονησίου σήμερα έχει μόνο 2 μαθητές, ενώ τη δεκαετία του 1980 είχε 40. Στη συνάντηση μας στον Aegean Explorer οι μαθητές και οι εκπαιδευτικοί γνώρισαν τους ερευνητές του Αρχιπελάγους και επικεντρωθήκαμε στην προστασία της μοναδικής βιοποικιλότητας του νησιού τους, στα είδη που καταγράφουμε στην περιοχή (θαλάσσια θηλαστικά, χελώνες, ψάρια, ασπόνδυλα, θαλάσσια λιβάδια, κοράλλια κλπ.), αλλά και στη σύγχρονη τεχνολογία που χρησιμοποιούμε για την επιστημονική έρευνα των θαλασσών μας. Η επόμενη συνάντηση μας θα είναι στις αρχές του νέου έτους, με στόχο να δώσουμε μία συνέχεια στην προσπάθεια ενημέρωσης, ευαισθητοποίησης και έμπνευσης. Πάντοτε μας εντυπωσιάζουν οι πραγματικές βιωματικές γνώσεις των νεαρών νησιωτών για τη θάλασσα και το ενδιαφέρον τους για την προστασία της. Θα μπορούσαν και θα έπρεπε να είναι οι θαλάσσιοι επιστήμονες του μέλλοντος. Δυστυχώς όμως, παρά τις φιλότιμες προσπάθειες των δασκάλων και καθηγητών, το εκπαιδευτικό σύστημα στην Ελλάδα δημιουργεί τεράστια κενά γνώσης, χωρίς ύλη, βιβλία ή χρόνο αφιερωμένο στην εκπαίδευση για το περιβάλλον και την προστασία της μοναδικής φύσης της χώρας μας. Αυτό το μεγάλο και ανεξήγητο κενό στο εκπαιδευτικό σύστημα δεν βοηθά τους μαθητές ούτε να κατανοήσουν, αλλά ούτε και να διαχειριστούν τη μοναδική φυσική τους κληρονομιά, που συνδέεται άμεσα με την επιβίωση και το μέλλον τους. Θεωρούμε ότι τα μαθήματα που προσφέρουμε στα σχολεία από το ξεκίνημα του Ινστιτούτου Αρχιπέλαγος, είναι η μεγαλύτερη επένδυση που μπορούμε να κάνουμε για τις νέες γενιές νησιωτών και το μέλλον των νησιών. Είναι ενδεικτικό μάλιστα ότι μαθητές σχολείων που είχαμε επισκεφθεί και συνεργαστεί πριν από 2 δεκαετίες, σήμερα έχουν ολοκληρώσει τις σπουδές τους και είναι θαλάσσιοι επιστήμονες, τονίζοντας μας συχνά ότι αφορμή για τις σπουδές τους ήταν οι συναντήσεις με τους ανθρώπους του Αρχιπελάγους. Αυτό μας θυμίζει πόσο μεγάλη είναι η ευθύνη μας, να βρισκόμαστε όσο μπορούμε πιο συχνά στα σχολεία του Αιγαίου. Βρισκόμαστε στην καρδιά του χειμώνα και με τις έντονες βροχοπτώσεις κάθε λογής πλαστικά αντικείμενα και απορρίμματα συνεχίζουν να καταφθάνουν στις ακτές με κοινή κατάληξη τη θάλασσα. Το αποτέλεσμα είναι μία ασφυκτική κατάσταση για τη θαλάσσια ζωή. Αναλύοντας χιλιάδες δείγματα από κάθε επίπεδο της τροφικής αλυσίδας των ελληνικών θαλασσών, δεν μπορούμε πλέον να εντοπίσουμε ούτε έναν θαλάσσιο οργανισμό (ψάρια, ασπόνδυλα, θαλάσσια θηλαστικά, χελώνες κ.α.) στον οποίο να μην έχουν εισχωρήσει θραύσματα ή ίνες των πλαστικών μας απορριμμάτων. Οι δημοτικές και περιφερειακές αρχές όμως, αυτή την εποχή μπορούν να καμαρώνουν ότι οι δρόμοι, τα ρέματα, οι απορροές κλπ., είναι όλο και πιο καθαρά έπειτα από κάθε βροχόπτωση, καθώς τα διασκορπισμένα απορρίμματα φεύγουν από το οπτικό μας πεδίου και “εξαφανίζονται” στη θάλασσα. Και εμείς οι πολίτες όμως δεν φαίνεται να ανησυχούμε. Αυτό το αφήνουμε για τις δράσεις plastic free του καλοκαιριού και τους επετειακούς καθαρισμούς παραλιών, λίγο πριν χρειαστεί να χρησιμοποιήσουμε ξανά τις θάλασσες και τις ακτές για τις διακοπές μας. Δείτε το βίντεο - The Golden Jackal of Samos Το Χρυσό Τσακάλι της Σάμου Το χρυσό τσακάλι είναι ένα ιδιαίτερο θηλαστικό που συναντάται στο νησί της Σάμου. Αποτελεί έναν από τους ελάχιστους νησιωτικούς πληθυσμούς χρυσού τσακαλιού στην Ευρώπη που είναι γενετικά μοναδικός σε σχέση με όλους τους άλλους πληθυσμούς χρυσών τσακαλιών στα Βαλκάνια. Αποτελεί όμως και μία ξεχωριστή περίπτωση θηλαστικού που ζει ακόμα και στα όρια των οικισμών, χωρίς να γίνεται εύκολα αντιληπτό, ενώ συνυπάρχει αρμονικά με τον άνθρωπο. Δεν απειλούν τα οικόσιτα και τα σταβλισμένα παραγωγικά ζώα, εκτός από ελάχιστες περιπτώσεις όταν αυτά είναι βαριά τραυματισμένα. Διατηρούν σημαντικό ρόλο για τα οικοσυστήματα της Σάμου και για τον άνθρωπο, ως “καθαριστές” αφού τρέφονται και με νεκρά ή πολύ άρρωστα ζώα. Είναι όμως παμφάγα και σύμφωνα με επιστημονική δημοσίευση του Ινστιτούτου Αρχιπέλαγος, τρέφονται κυρίως με καρπούς (ελιές, μούρα, σταφύλια), οπως επίσης με τρωκτικά και έντομα. Έτσι διασπείρουν σπόρους, ενώ επίσης περιορίζουν και τους πληθυσμούς αρουραίων και άλλων τρωκτικών. Με αυτό τον τρόπο συμβάλλουν στην προστασία της αγροτικής καλλιέργειας και στις φυσικές διεργασίες αναδάσωσης. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι το νησί της Σάμου είναι ένα από τα ελάχιστα νησιά όπου επιβιώνουν τα τσακάλια, αλλά και ένα από τα ελάχιστα νησιά που έχουν ιδιαίτερα γρήγορο ρυθμό φυσικής αναδάσωσης. Αν και το Ινστιτούτο Αρχιπέλαγος επικεντρώνεται στην προστασία της θαλάσσιας βιοποικιλότητας, θεωρούμε την προστασία των χερσαίων νησιωτικών οικοσυστημάτων επίσης σημαντική, αλλά και αλληλένδετη με την προστασία των θαλάσσιων οικοσυστημάτων. Το χρυσό τσακάλι είναι το σημαντικότερο από τα χερσαία είδη που μελετάμε εδώ και 14 χρόνια με στόχο να συμβάλουμε στην προστασία του. Χρησιμοποιώντας διάφορα οπτικοακουστικά μέσα, υλοποιούμε επιστημονική έρευνα στους πληθυσμούς χρυσού τσακαλιού της Σάμου, μελετώντας τη συμπεριφορά, την κατανομή τους, καθώς και τους παράγοντες που τα απειλούν. Σε στενή συνεργασία με τις τοπικές κοινωνίες, κοινός μας στόχος είναι να συμβάλουμε στην ουσιαστική προστασία αυτού χαρισματικού θηλαστικού που είναι τόσο σπάνιο στα μικρά νησιωτικά οικοσυστήματα, αλλά τόσο ευεργετικό για τα οικοσυστήματα και τον άνθρωπο. Σύντομα θα δημοσιεύσουμε και την ελληνική έκδοση του video Δύτες κουβαλούν βλαστούς που έχουν αναπτυχθεί σε εργαστηριακές συνθήκες και τους φυτεύουν στον βυθό. Στόχος να θεριέψει και πάλι «το δάσος της θάλασσας». Ακούγεται σαν σκηνή από κάποιο ντοκιμαντέρ με χρονική αναφορά στο απώτατο μέλλον. Κι όμως συνέβη στην Ελλάδα. Τα λιβάδια Ποσειδωνίας, το πλέον σημαντικό οικοσύστημα της Μεσογείου, έχει εξαφανιστεί κατά τουλάχιστον ένα τρίτο τις τελευταίες δεκαετίες. Μπροστά σε αυτή την ανυπολόγιστη καταστροφή για το θαλάσσιο οικοσύστημα, το Ινστιτούτο Θαλάσσιας Προστασίας «Αρχιπέλαγος» έχει αναλάβει δράση τα τελευταία χρόνια, προχωρώντας στη φύτευση λιβαδιών Ποσειδωνίας. Διαβάστε το Άρθρο στην Καθημερινή Χειμερινοί Κήποι στο Ινστιτούτο Αρχιπέλαγος Στο Ινστιτούτο Αρχιπέλαγος, δεν φυτεύουμε μόνο το βυθό της θάλασσας με λιβάδια Ποσειδωνίας. Φυτεύουμε και τους βιολογικούς κήπους μας, καλύπτοντας σε μεγάλο βαθμό τις διατροφικές μας ανάγκες, όλο τον χρόνο, με καλής ποιότητας προϊόντα βιολογικής καλλιέργειας. Καθώς αλλάζουν οι εποχές, οι κήποι μας στο Ινστιτούτο Αρχιπέλαγος μεταμορφώθηκαν σταδιακά από καλοκαιρινούς σε φθινοπωρινούς και τώρα σε χειμερινούς, παραμένοντας παραγωγικοί 12 μήνες το χρόνο. Τους τελευταίους 6 μήνες ο κήπος μας έβγαλε πάνω από 10 τόνους λαχανικών και φρούτων, καλύπτοντας σχεδόν το σύνολο των διατροφικών αναγκών της ερευνητικής ομάδας με καλής ποιότητας προϊόντα βιολογικής καλλιέργειας. Εκτός των κήπων, τα 80 περίπου οπωροφόρα δέντρα που φυτέψαμε την περασμένη άνοιξη έχουν ήδη ξεκινήσει να μας δίνουν τους πρώτους τους καρπούς. Από την παραγωγή ότι δεν προλάβει να καταναλωθεί φρέσκο, μεταποιείται (αποξηραίνεται, γίνεται μαρμελάδα κλπ.) και έτσι είναι εύχρηστο για κατανάλωση και εν πλω από τα πληρώματα των σκαφών. Όλη αυτή δουλειά για την καλλιέργεια, φροντίδα των κήπων, μεταποίηση, κλπ. γίνεται κυρίως πέρα από τις ώρες εργασίας όλων μας σε στεριά και θάλασσα. Ο στόχος μας να είμαστε αυτάρκεις και να καταναλώνουμε καλής ποιότητας και ασφαλή προϊόντα είναι κάτι εφικτό για τους περισσότερους, εάν έχουν πρόσβαση έστω και σε λίγα τετραγωνικά παραγωγικού χώματος - αρκετά για να εξασφαλίσει μία οικογένεια μεγάλο μέρος των διατροφικών της αναγκών. Στις μέρες μας αυτό είναι ακόμα πιο σημαντικό, καθώς τα κηπευτικά δεν είναι μόνο ακριβά, αλλά και κακής ποιότητας ή ακόμα και επικίνδυνα λόγω της αλόγιστης χρήσης επικίνδυνων φυτοφαρμάκων. Ας μην ξεχνάμε άλλωστε ότι ζούμε σε μία χώρα με εξαιρετικό κλίμα, και πέρα από ένα μικρό κομμάτι γης το μόνο που χρειάζεται είναι λίγη γνώση, πολύ μεράκι και φροντίδα. Τα χταπόδια στις ελληνικές θάλασσες και η μάχη κατά της υπεραλίευσής τους Τα χταπόδια έχουν εξαιρετικές ικανότητες καμουφλάζ! Αλλάζουν χρώμα ανάλογα με το περιβάλλον στο οποίο βρίσκονται και μπορούν να μιμηθούν φυτά και πέτρες. Έτσι, μπορούν να «εξαφανίζονται» στο υποθαλάσσιο τοπίο. Αυτή η ιδιαίτερη ικανότητά τους να κρύβονται από θηρευτές, δεν τα προστατεύει, δυστυχώς, από τον βασικότερο θηρευτή τους, τον άνθρωπο. Τα τελευταία χρόνια τα χταπόδια αλιεύονται εντατικά στις ελληνικές θάλασσες, με αρκετούς πληθυσμούς να πλησιάζουν τα όρια της κατάρρευσης. Το προτεινόμενο μέγεθος βιώσιμης αλίευσης του Κοινού Χταποδιού (Octopus vulgaris) είναι 1100-1330 γρ. Παρ’ όλα αυτά, η ελληνική νομοθεσία, ορίζει ως ελάχιστο νόμιμο βάρος αλίευσης μόλις τα 500γρ! Η υπεύθυνη κατανάλωση αποτελεί κοινή ευθύνη όλων μας. Το Κοινό Χταπόδι που καταναλώνουμε πρέπει να ζυγίζει περισσότερο από 1300γρ. Επιπλέον, πρέπει να απέχουμε από την κατανάλωση χταποδιού κατά την αναπαραγωγική περίοδο του είδους, που διαρκεί από τον Απρίλιο έως τον Μάϊο. Η ανάκαμψη των πληθυσμών χταποδιού από τις συνέπειες της υπεραλίευσης αποτελεί επιτακτική ανάγκη και μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω συντονισμένων προσπαθειών με την συμμετοχή όλων μας. Ευχαριστούμε το Βalkan Ιnsight που επέλεξε το Ινστιτούτο Θαλάσσιας Προστασίας "Αρχιπέλαγος" ανάμεσα στους "Heroes of 2023: People Who Made a Difference" Διαβάστε το αφιέρωμα (στα αγγλικά) ©2024 Archipelagos Institute of Marine Conservation | Aegean Sea, Greece